اين بابت و هو اعلم » « 7 » . در حال حاضر وجود بيمارى به اسم هيسترى موضوعى است كه مورد بحث پزشكان مىباشد . در همين اواخر يكى از پزشكان طراز اول در يكى از نوشتجات خويش مطالب خود را در اين زمينه به اين جمله تمام مىكند : « هيسترى به صورت يك بيمارى مبهم پا به جهان پزشكى گذاشته و هنوز هم اين حالت ابهام خود را حفظ كرده است ولى مثل هر اعتقاد خرافى ديگرى جائى براى خود محفوظ داشته است و من فكر مىكنم پيروى از يك چنين شيوه‌اى در جهان طبابت خطرناك است . حقيقت امر اين است كه قلت اطلاعات پزشكى ما موجب شده است تا عوارض برخى بيمارىهاى ناشناس را به اين نام بناميم و اين نه تنها يك خيال باطل است بلكه به نظر من نوعى دام و تله مىباشد » . پس از اختناق رحم مهمترين بيمارى كه زنان دورهء صفويه از آن رنج مىبردند همان چيزى است كه امروزه نيز دامنگير اغلب زنان مىباشد . زنان دورهء صفويه نيز مثل زنان همه ادوار تاريخ از بىنظمىهائى كه در قاعدگى ايشان پيدا مىشد رنج مىبردند و اين بىنظمىها همانند امروز عبارت بود از خونريزى خيلى زياد ، خونريزى خيلى كم و بالاخره دردها و ناراحتىهاى مربوط به روزهاى قاعدگى . طبيعى است كه درمان‌هائى كه در آن ايام صورت مىگرفت خيلى كمتر از امروز موثر واقع مىشد زيرا اولا علل و موجبات اين رويدادها خيلى كمتر از امروز شناخته شده و در ثانى زنى را كه قاعده بود از زنان ديگر مستثنى مىدانستند و وجود برخى عوارض را در او طبيعى مىشمردند ولى ناگفته نيز نماند كه اين استثنا دانسته شدن تا اندازه‌اى موجب جبران وضع نامطلوب زن طى چند روز مزبور مىگرديد به عبارت ديگر اين استثنا در جهت مطلوب بود . در فقه اسلامى نيز براى زن قاعده امتيازات خاصى در نظر گرفته شده است مثلا شوهر نمىتواند او را در مدتى كه قاعده است طلاق بدهد و يا اين كه از بجا آوردن نماز روزانه معاف مىباشد و عجيب‌تر از همه اين كه به وى اجازه داده شده است در اين حالت به زيارت خانه كعبه بپردازد . زن قاعده را در كتب پزشكى تحيض ناميده‌اند . اطباى دورهء صفويه در سن شروع قاعدگى زن باهم اختلاف نظر دارند و اين اختلاف از سال‌ها قبل نيز وجود داشته است . ثابت بن قره مىگويد كه كمترين سنى كه دختر مىتواند قاعده بشود ده سالگى و بيشترين سنى كه بايد قاعده بشود شانزده سالگى است جرجانى هم مىگويد كه سن طبيعى و عادى اولين قاعدگى چهارده سالگى است كه ممكن است اندكى زودتر يا ديرتر صورت بپذيرد و اضافه مىكند كه اگر دخترى خيلى زودتر از اين سن

--> ( 7 ) - اين قسمت بجاى ترجمه از متن انگليسى عينا از كتاب چهار مقالهء نظامى طبق نسخه مصحح مرحوم علامه محمد قزوينى به كوشش مرحوم دكتر محمد معين چاپ 1334 حكايت سوم از مقالهء چهارم صفحات 6 - 5 - 144 نقل شده است .